Of het nu gaat om een productie voor de publieke omroep of voor het bedrijfsleven: alles maken maken we volgens hetzelfde principe. De hoofdpersonen zijn echte mensen, nooit acteurs. En niets is in scène gezet. De moderne televisiekijker is mediawijs en doorziet snel of iets echt is of niet. Authenticiteit en spontaniteit wordt opgemerkt en is daarom een krachtig middel om de kijker te raken en te overtuigen. Wij werken bewust met de kleinst mogelijke crew: een regisseur/filmmaker met een geluidsman. Door op deze manier te werken zijn de hoofdpersonen niet geïmponeerd door een grote filmcrew en kan de ontmoeting tussen de cameraman en de geïnterviewde zo natuurlijk mogelijk verlopen. Naast Frans Bromet werken we intensief samen met een vaste groep van freelance regisseurs/filmmakers. Ieder met een persoonlijke kleur, maar allen in dezelfde stijl.
foto: Wim Kluvers
"Sta je voor gek als je jezelf laat kennen?"
Deze vraag beantwoordde Frans op een lezing voor een reclamebureau. Wordt eerlijkheid over persoonlijke dilemma's gewaardeerd of sta je voor gek als je open bent?
In de afgelopen jaren heeft Frans spraakmakende interviews gehouden met mensen die bijzonder eerlijk waren. Zo vertelde Jaqueline aan Frans hoe zij haar man heeft vermoord. En het bejaardenkoppel Jaap en Gré waren erg openhartig over hun liefdesleven.
Donderdag 31 maart gaf Frans een lezing over mensen die zich bloot geven in interviews op TV.
Hieronder staat de volledige lezing, geschreven door Frans:
Sta je voor gek als je jezelf laat kennen?
Als film- en programmamaker heb ik na een lange carrière in de speelfilm zo'n twintig jaar geleden besloten om nooit meer iets in scène te zetten. Over het waarom daarvan wil ik het vandaag niet hebben. Voor mijn camera komen sindsdien alleen nog maar echte mensen met hun eigen, authentieke verhalen.
Vandaag wil ik u drie fragmenten uit mijn werk laten zien en daaraan mijn verhaalophangen.
Het eerste fragment:
Dit is een fragment van een interview dat ik jaren geleden voor het NCRV-programma Dokument maakte. Zeker in die tijd was dit een buitengewoon openhartig gesprek. Waarom vertelt deze vrouw, Jacqueline, dit schokkende verhaal voor het oog van de natie? Wat is dit voor exhibitionisme en wat is dat voor ongezonde sensatiezucht van mij?
Jacqueline is één van de moordenaars die ik mocht interviewen voor de serie Achter slot en grendel en die haar levensverhaal aan mij wel wilde vertellen. Kennelijk zag zij er wel voordeel in om dat verhaal wereldkundig te maken. Maar realiseerde zij zich wel hoeveel schade ze zichzelf kon berokkenen met het openbaren van haar zwarte kanten? Had ze niet tegen zichzelf beschermd moeten worden?
De nieuwsgierigheid die mij er toe aanzet om dit soort verhalen op te zoeken, wordt in principe vaak gekwalificeerd als m'n neus in andermans zaken steken, bemoeizucht, opdringerige en ongezonde belangstelling, en voyeurisme. De aanwezigheid van mijn camera legitimeert uiteindelijk mijn verregaande vrijpostigheid tot op zekere hoogte.
Doorgaans wordt het als sociaal wenselijk beschouwd om in contact te komen met de medemens, om belangstelling te tonen, om zo mogelijk waardering uit te spreken, om mensen aan te moedigen en waar nodig de helpende hand te bieden. Maar dit kent z'n grenzen. Ongewenst gedrag ontmoet in de regel weinig begrip. Een bedrieger zal zich niet snel bij veel mensen populair maken.
Om effectief in sociale verbanden te kunnen functioneren is het onvermijdelijk om je te verdiepen in de ander. Maar de meesten van ons zijn in de regel niet erg mededeelzaam over zaken die ons echt bezighouden, over veel privé-zaken houden we vaak liever ons mond. Liever praten we over koetjes en kalfjes.
Wat weten we eigenlijk van de mensen om ons heen en waarom ze bijvoorbeeld in een huwelijkscrisis terecht zijn gekomen? Wat weten we van de strijdmiddelen die onze overburen inzetten bij hun burenruzie die nu al jaren woedt? Weten we van vrienden, kennissen en collega's wat hun inkomen is en hoe ze de gezamenlijke huishoudkosten verdeeld hebben? Weten we van mensen om ons heen of ze buitenechtelijke relaties hebben en met wie?
Over het algemeen weten we bitter weinig.
Als we op deze manier naar onze omgeving kijken, zijn er eigenlijk veel belangrijke zaken die we met bijna niemand kunnen, durven en willen delen. We creëren een zelfgekozen isolement. Bij wat meer openheid zouden we veel meer kunnen profiteren van medeleven, adviezen, aanmoedigingen, steun en erkenning.
Open voor onze zwakheden uitkomen, zou ons kunnen sterken in het besef dat veel meer mensen met dezelfde problemen aan het worstelen zijn. Door ons te spiegelen aan anderen, zouden we meer inzicht in onze eigen drijfveren kunnen krijgen. Toch doen we dat over het algemeen niet. Als het water ons tot de lippen stijgt, zoeken we liever steun bij een vertrouwenspersoon, de huisarts of de psycholoog of de maatschappelijk werker. Waarom gaan we zo behoedzaam om met onze innerlijk drijfveren? Wat kan je gebeuren als je je openstelt?
Dat heeft natuurlijk alles te maken met het gevoel van kwetsbaarheid. Je riskeert dat anderen boos worden of je zullen minachten. Of je wordt onderwerp van roddel en gefluister. Of de ander zal misbruik maken van de kennis van jouw intimiteiten.
Kortom, wantrouwen ten opzichte van alles en iedereen beheerst ons en voorkomt dat we ons verbinden met de anderen. En dat wantrouwen hebben we een naam gegeven: privacy. Een Nederlandstalig woord bestaat er niet voor, volgens Van Dale duikt het begrip omstreeks 1950 in ons land op, tot die tijd bestond het begrip hier überhaupt niet. Maar wat ik mij nu afvraag is of openheid tot in de kleinste persoonlijke details echt zo riskant is.
Het tweede fragment:
Dit was een fragment van een aflevering van de serie Verbonden die ik voor de VPRO maakte. In mijn werk als film- en televisiemaker ben ik eigenlijk voortdurend op jacht naar de verborgen innerlijke drijfveren van m'n medemens, en heel vaak krijg ik de vraag van kijkers en toeschouwers of ik m'n personages niet wat meer in bescherming zou moeten nemen, omdat ze zich voor mijn camera soms behoorlijk blootgeven en kennelijk is dat voor de vragenstellers een probleem. Mijn antwoord is altijd hetzelfde: ik heb geen enkele behoefte om mijn personages te beschermen met censurerende maatregelen.
Ik doe inderdaad doelbewust m'n best om mensen uit de tent te lokken en vaak geven ze zich veel meer bloot dan ze van plan waren, maar nooit is het gebeurd dat ze daar spijt van kregen nadat hun bekentenissen op nationale televisie geopenbaard werden. De positieve reacties overtroffen altijd veruit de negatieve. De betroffen hoofdpersonen oogstten altijd veel begrip en voelden zich daardoor gesterkt in hun verhaal.
Hoe kan dat? Mijn verklaring is dat heel veel mensen een verhaal hebben dat ze eigenlijk wel heel graag zouden willen vertellen, maar wel onder onuitgesproken voorwaarden. En één van de belangrijkste voorwaarden is, dat de verteller het gevoel moet hebben dat de luisteraar (en dat ben ik in dit geval) echt geïnteresseerd is in dat verhaal en er ook echt naar wil luisteren. En een andere belangrijke voorwaarde is het achterwege laten van oordelen over het verhaal. Want de verteller hoopt op begrip en niet op onbegrip.
Het derde fragment:
Ze lijken heel vanzelfsprekend, de basisregels van menselijke communicatie: echte interesse en niet oordelen. Maar in de praktijk worden ze zelden toegepast. Het lukt vaak niet om het oordelen achterwege te laten en dat is wat mij betreft de belangrijkste oorzaak van falende menselijke communicatie en de belangrijkste oorzaak van het isolement waarin mensen zich anno nu gevangen houden. Ik pleit voor een herwaardering van naiviteit als constructieve eigenschap, als tegenwicht tegen een alom tegenwoordige achterdocht die doeltreffende communicatie steedsmeer in de weg is gaan staan.
